Κάλεσμα

Προβολή κειμένου

Ιστορία και κοινωνική σύσταση: Η πρωταρχική συσσώρευση δεν είναι πρωταρχική

Πρόλογος

Η μελέτη του Paul Zarembka (2002) επικεντρώνεται στις εννοιολογικές δυσκολίες που παρουσιάζει η «πρωταρχική συσσώρευση» (primitive accumulation). Η παρέμβασή του θα πρέπει να επικροτηθεί ως μια ευκαιρία για περαιτέρω συζήτηση σε αυτή τη σημαντική έννοια και να διευκρινιστεί το νόημά της πέρα από την υποτιμητική χροιά του επιθέτου πρωταρχική (primitive) ως υποτιμητικά προ-ιστορική (pre-history).

Ο Zarembka μοιράζεται την επίμονη του περιοδικού The Commoner πάνω στην συνέχιση του διαχωρισμού της εργασίας από τα μέσα παραγωγής εντός των εγκαθιδρυμένων σχέσεων του κεφαλαίου. Ισχυρίζεται ότι η πρωταρχική συσσώρευση έχει χαρακτήρα «εποχής» (epoch) αλλά αρνείται ότι αυτόν τον επικό (epochal) χαρακτήρα επιμένοντας ότι πρόκειται απλώς για μια περίοδο μετάβασης από την φεουδαρχία στον καπιταλισμό, που την καθιστά «πρωταρχική». Επιμένει ότι η συσσώρευση του κεφαλαίου προϋποθέτει την βία και τη συνεχόμενη διαδικασία στέρησης αλλά ισχυρίζεται αυτή πρέπει να ειδωθεί ξέχωρα από την πρωταρχική συσσώρευση. Ισχυρίζεται ότι ο Marx, πρόσφερε σαφείς θέσεις, αλλά στη συνέχεια προέκυψαν ασαφείς ερμηνείες. Επίσης επαινεί το περιοδικό The Commoner για την προβολή της άποψης ότι αυτός ο διαχωρισμός είναι συστατική προϋπόθεση και αποτέλεσμα της συσσώρευσης του κεφαλαίου αλλά κατηγορεί ότι αυτό το επιχείρημα είναι υπεραπλουστευτικό.

Αυτή η κατηγορία φαίνεται να προέρχεται από αυτό που λέει ως «το βασικό θεωρητικό λάθος» του The Commoner είναι «η παρουσίαση της ‘πρωταρχικής συσσώρευσης’ σαν να ήτανε μια έννοια κατάλληλη για όλες τις εποχές της καπιταλιστικής ανάπτυξης παρά απλώς μια διαδικασία της αρχικής μετάβασης» στην οποία ο Zarembka μειώνει το ενδιαφέρον και τη σημασία της. Η κριτική του στην συνεισφορά μου είναι εμφατική σε αυτό: «Αυτός υποστηρίζει την έμφαση στο διαχωρισμό αλλά έπειτα κατηγορεί, με ευχαρίστηση, ότι ποτέ δεν αναφέρω μια θέση του Marx στην οποία ο ίδιος ο Marx να αναφέρεται στην «πρωταρχική συσσώρευση» με διαφορετικό τρόπο από αυτόν της  ιστορικής διαδικασίας της μετάβασης από την φεουδαρχία στον καπιταλισμό». Κριτικάρει το γεγονός ότι δεν επιχείρησα να κάνω μια διάκριση μεταξύ της «αληθινής» (proper) συσσώρευσης και της πρωταρχικής συσσώρευσης. Σύμφωνα με αυτόν ότι ο διαχωρισμός είναι η ουσία και των δυο αλλά διαφωνώ στο ότι δεν έκανα κανένα διαχωρισμό μεταξύ τους.

Σε αντίθεση με το περιοδικό The Commoner, ο Zarembka αναφέρει ότι «μια ισχυρότερη θεωρητική θέση είναι να επιμείνουμε στον ορισμό του Marx για την ‘πρωταρχική συσσώρευση’ και να μελετήσουμε πιο βαθιά το περιεχόμενο της ‘συσσώρευσης του κεφαλαίου’ όπως χρησιμοποιείται από τον Marx». Η διατύπωση του Zarembka είναι σχηματικά: η πρωταρχική συσσώρευση είναι χρονικά προσδιορισμένη ως η περίοδος του μετασχηματισμού που έδωσε ώθηση στην καπιταλιστική συσσώρευση. Η πρωταρχική συσσώρευση επέφερε τον καπιταλισμό. Από τη στιγμή που ο καπιταλισμός είναι εδώ, η πρωταρχική συσσώρευση έχει τελειώσει. Ο Marx με τη διορατικότητά του επέμενε ότι η ιστορία των προηγούμενων γενεών είναι βαριά σαν εφιάλτης πάνω στις τωρινές γενεές, και αυτό μάλλον έχει ξεχαστεί.

Ακόμα και εάν γινότανε δεκτό ότι η πρωταρχική συσσώρευση αναφέρεται μόνο στην προϊστορία του καπιταλισμού, προκύπτουν αρκετά προβλήματα. Πότε τελείωσε η πρωταρχική συσσώρευση και πότε ξεκίνησε ο καπιταλισμός; Για την Αγγλία, ο Marx επισημαίνει ότι η περίοδος της πρωταρχικής συσσώρευσης  διειρκησε περίπου 350 χρόνια, και ολοκληρώθηκε περίπου το 1850 (Negt/Kluge, 1981). Και για την Γερμανία ή την Ρωσία; Το ζήτημα της μετάβασης ήταν μεγάλο θέμα για την αριστερά στην Ρωσία: θα μπορούσε η Ρωσία να κάνει ένα άλμα κατευθείαν στον σοσιαλισμό ή θα έπρεπε να υπάρξει πρώτα μια αστική επανάσταση. Στο «κράτος και επανάσταση» ο Lenin παρέχει την μαγική λύση όταν ισχυρίζεται ότι το προλεταριακό κράτος είναι ένα αστικό κράτος χωρίς αστική τάξη. Το ερώτημα της μετάβασης είχε ήδη προβληθεί στην αλληλογραφία μεταξύ της Vera Zasulich και του Marx, όπου η Zasulich αναρωτιέται εάν η Ρωσία θα μπορούσε να πηδήξει  κατευθείαν από την φεουδαρχία στον σοσιαλισμό και ο Marx αφού ετοίμασε αρκετά προσχέδια, τελικά διατύπωσε ένα απαγορευτικό «ναι» (Godelier, 2000). Πότε λοιπόν ολοκληρώθηκε η πρωταρχική συσσώρευση στην Ρωσία; Μήπως μετά τη βίαιη βιομηχανοποίηση που έλαβε χώρα επί Stalin όπως ισχυρίζονται οι Dyer-Witheford (1999).

Η πρωταρχική συσσώρευση είναι εξαιρετικά δύσκολο να τοποθετηθεί στο χρόνο. Εμφανίστηκε σε διαφορετικές χώρες σε διαφορετικές εποχές. Δεν ήταν απλώς ένα ιστορικό γεγονός αλλά μια σειρά γεγονότων, διαιρεμένων στο χώρο, στο χρόνο και τη μορφή. Στην Αγγλία μπορούμε να πούμε ότι εμφανίσθηκε η κλασική μορφή της πρωταρχικής συσσώρευσης, αλλά όχι μόνο με μια μορφή. Η δυσκολία που έχει μια επακριβώς χρονικά προσδιορισμένη οριοθέτηση της πρωταρχικής συσσώρευσης δεν αναιρεί την αντίληψη στην οποία ανήκει, ως μια ανεξάρτητη ιστορική μορφή των κοινωνικών σχέσεων, της προ-ιστορίας του καπιταλισμού. Ωστόσο, παραμένει ζήτημα συζήτησης το πότε ολοκληρώθηκε αυτή η προ-ιστορία και πότε εμφανίστηκαν νέες μορφές εξαναγκαστικού διαχωρισμού από την ίδια την συσσώρευση του κεφαλαίου. Η απάντηση σε αυτό, αν και θα μπορούσε να είναι ενδιαφέρουσα, παραμένει ακαδημαϊκή. Πολύ πιο σημαντική απο τον προσδιορισμό του πότε τελειώνει η μια και του πότε αρχίζει η άλλη, είναι η κατανόηση του συστατικού της χαρακτήρα και αυτός είναι ο εκβιαστικός χωρισμός των νέων εργατών απο τα μέσα διαβίωσης και η παραμονή, των καθιερωμένων σχέσεων του κεφαλαίου, δηλαδή της αλλοτρίωσης της εργασίας απο τα μέσα της.

Οι δυσκολίες του χρονικού διαχωρισμού, όπως εμφανίζονται στην μομφή του Zarembka, φαίνεται να προέρχονται απο την παρανόησή του σε σχέση με την συνεισφορά μου στη σημασία που προσδίδεται στην έννοια της πρωταρχικής συσσώρευσης. Αυτό ενδεχομένως συμβαίνει λόγω του είδους των γλωσσικών δυσχερειών που ο Backhaus (1992) ανίχνευσε στη κριτική του Marx σε σχέση με την πολιτική οικονομία. Σε ένα προηγούμενο άρθρο μου, μίλησα για την μονιμότητα της πρωταρχικής συσσώρευσης με τους ακόλουθους όρους: κοινωνική συγκρότηση, προϋπόθεση, συστατικός διαχωρισμός, συστατική εμπρόθετη δράση κτλ. Το πιο σημαντικό που υποστηρίζω είναι ότι η πρωταρχική συσσώρευση αναστέλλεται - καταργείται (aufgehoben) στην καπιταλιστική συσσώρευση όπως συμβαίνει με την κρυμμένη ιστορία της σύστασης του καπιταλισμού. Αυτοί οι όροι επιστειουν την προσοχή στην κριτική της πολιτικής οικονομίας ως μια θεωρία κοινωνικής σύστασης.

Σημειολογικές Διευκρινίσεις

Στο γερμανικό πρωτότυπο, ο Marx δεν μιλάει για “πρωταρχική” (primitive) συσσώρευση. Αυτός ο όρος αναφέρεται στην αγγλική μετάφραση και υποθέτω ότι είναι όσο πιο κοντά στο γερμανικό πρωτότυπο. Ωστόσο είναι ανακριβής. Το γερμανικό κείμενο λέει 'ursprünglich' (αρχική). Αυτός ο όρος είναι επίσης βασικός. Η αντίληψη του Marx ήταν ότι το κεφάλαιο “είναι ο διαχωρισμός των συνθηκών παραγωγής απο τους εργάτες” (1972, p. 422) και ότι αυτός ο διαχωρισμός 'σχηματοποιεί (bildet) την ιδέα [Begriff] του κεφαλαίου' (Marx, 1966, p. 246) όχι μόνο συλλαμβάνει το κεφάλαιο ως διαχωρισμό αλλά, επίσης, το βλέπει ως συστατική δύναμη του κεφαλαίου. Η κοινωνική σύσταση είναι ιστορική σύσταση.

Τι μπορεί να γίνει κατανοητό με τη «μονιμότητα» (permanent) σε αυτό το πλαίσιο; Στα λατινικά το «per» σημαίνει μέσω, τρόπος, και «manere» σημαίνει «να παραμένει» να “συνεχίζεται” άρα η έννοια  «permanent» δεν έχει έναν χαρακτήρα τέλους, αλλά είναι κάτι που διατηρείται μέσα στο χρόνο. Αυτό δε δίνει περιθώρια στη κατηγορία του  Zarembka ότι η πρωταρχική συσσώρευση χρησιμοποιείται απο το περιοδικό The Commoner ως υπερ-ιστορική έννοια και ότι χάνει την σημασία της ως συνέπεια – επίπτωση. Εξετάζοντας την πρωταρχική συσσώρευση, η μονιμότητα σημαίνει ότι η αρχή του διαχωρισμού είναι συστατική στην καπιταλιστική μορφή της κοινωνικής αναπαραγωγής και διαμορφώνει την δυναμική της αναπαραγωγής. Η μονιμότητα, τότε σημαίνει μια διαρκή ανασύσταση της διαδικασίας του διαχωρισμού όπου τίποτα δεν παραμένει με την μορφή που ήταν πριν. Ο Adorno (1975) προσφέρει την έννοια της “δυναμικής εντός της στάσης” (dynamic within stasis) και οι αυτόνομοι μαρξιστές εστιάζουν σε αυτήν την έννοια στην θεωρία της ταξικής σύνθεσης.

Η ανασύνθεση και αποσύνθεση των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων στηρίζονται στην μονιμότητα αναπαραγωγής και επέκτασης της “λογικής του διαχωρισμού”  (Negri, 1991). Το κεφάλαιο δεν συντίθενται μια φορά και παραμένει σταθερό για πάντα. Διαρκώς πρέπει να επιστρέφει στην καταγωγή του: απο τη μια πλευρά, η εργασία αναπαράγεται σε μια εκτεταμένη κλίμακα ως ελεύθερη εργασία και απο την άλλη υπάρχει η καπιταλιστική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Το κεφάλαιο επιτυγχάνει αυτήν τη μόνιμη επιστροφή στην καταγωγή του χωρίς κόστος: είναι το αποτέλεσμα της συσσώρευσης. Ο Zarembka δεν έχει αντίρρηση για την αντίληψη ότι η συσσώρευση του κεφαλαίου προϋποθέτει την μονιμότητα αναπαραγωγής του διαχωρισμού της εργασίας απο τα μέσα παραγωγής και υποστηρίζει ότι αυτό πρέπει να γίνει κατανοητό μέσα απο την αληθινή-ορθή συσσώρευση (accumulation proper). Για αυτό αρνείται το επίθετο «πρωταρχική» όταν ασχολείται με την αληθινή συσσώρευση  (accumulation proper). Ωστόσο δεν χρησιμοποιεί το επίθετο της πολιτικής (civil) για να περιγράψει το «διαχωρισμό» εντός της αληθινής συσσώρευσης (accumulation proper). Εάν δεν είναι ούτε πολιτική ούτε πρωταρχική, τότε τι είναι; Η σύνδεση μεταξύ των σχέσεων ισότητας που η εμπορευματική μορφή αντιπροσωπεύει και των σχέσεων ανισότητας μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου, χρειάζεται να προσδιοριστούν και να ανατραπούν, ώστε να φανεί η κοινωνική σύσταση. Η σύλληψη της πρωταρχικής συσσώρευσης ως η κρυφή ιστορία του κεφαλαίου που έχει ανασταλεί - καταργηθεί (aufgehoben) στην εμπορευματική της μορφή, εστιάζει σε αυτή τη σύνδεση. Η πρωταρχική συσσώρευση, ισχυρίζομαι είναι η πρώτη προϋπόθεση (presupposition) του κεφαλαίου και η εμπορευματική μορφή είναι η πρώτη προϋπόθεση της αρχής του κεφαλαίου, όπου ο διαχωρισμός των παραγωγών από τα μέσα τους, σχηματοποιεί την βάση της ύπαρξής τους ως απλή προσωποποίηση των σχέσεων μεταξύ πραγμάτων. Οι αρχικοί παραγωγοί πράγματι διαχωρίζονται από το προϊόν της εργασίας τους και το προϊόν φαίνεται να κυριαρχεί επι αυτών. Το κρίσιμο ζήτημα εδώ είναι η ακριβής έννοια της «κατάργησης - αναστολής» (suspended).

Η κατάργηση - αναστολή (suspended) συνήθως χρησιμοποιείται στα αγγλικά ως μετάφραση του όρου «aufgehoben». Ο όρος «aufhebung» είναι δύσκολο να μεταφραστεί στα αγγλικά και ο όρος «suspended» δεν μπορεί να συμπεριλάβει το πλήρες νόημα αυτού του πολύπλευρου γερμανικού όρου. Η αντίληψη ότι η πρωταρχική συσσώρευση είναι «αναστολή» (suspended) στην καπιταλιστική συσσώρευση έχει προκαλέσει κάποια σύγχυση και έχει οδηγήσει στην κατηγορία ότι η πρωταρχική συσσώρευση εξισώνεται με την αληθινή  συσσώρευση (accumulation proper). Αποδέχομαι ότι είμαι ένοχος για την χρήση ενός ακατάλληλου όρου. Ο γερμανικός όρος θα έπρεπε να χρησιμοποιείται ώστε να αποδοθεί το πλήρες νόημα στο επιχείρημα ότι η πρωταρχική συσσώρευση αναστέλλεται (is suspended) στην μορφή εμπόρευμα ως «υπόγεια συνθήκη, συστατική προϋπόθεση και ιστορική βάση».

Στην χεγκελιανή γλώσσα, η «Aufhebung» δεν μπορεί να περιγράψει την διαλεκτική διαδικασία κατά την οποία η άρνηση μια μορφής μετασχηματίζει την αρνούμενη μορφή σε μια νέα μορφή στην οποία χάνει την ανεξαρτησία της ύπαρξης και την ίδια στιγμή διατηρεί την ουσία της, συνθέτοντας την ουσία της νέας μορφής. Η έννοια «Aufhebung» έχει ποικίλα και αντιφατικά νοήματα. Η έννοια «Aufhebung» έχει τρία κύρια νοήματα: «να αυξηθεί» ('to lift up' or 'to raise'), «να ακυρωθεί» ή «να ματαιωθεί/να καταργηθεί» ('to make invalid' or 'to cancel/eliminate') και «να διατηρηθεί» ('to keep' or 'to maintain'). Επομένως στο πλαίσιο μας, η έννοια «Aufhebung» σημαίνει ότι η ιστορική μορφή της πρωταρχικής συσσώρευσης αυξάνεται σε ένα νέο επίπεδο όπου η αρχική μορφή και ανεξάρτητη ύπαρξη ματαιώνεται (ή καταργείται) την ίδια στιγμή που η ουσία της (Wesenhaftigkeit) διατηρείται, τοποθετώντας την σε νέα βάση. Με άλλα λόγια, η ιδέα ότι η ουσία της πρωταρχικής συσσώρευσης αναστέλλεται - ματαιώνεται - καταργείται (suspended - aufgehoben) στην αληθινή συσσώρευση σημαίνει ότι η αρχή της πρωταρχικής συσσώρευσης, η οποία είναι ο διαχωρισμός, υψώνεται σε ένα νέο επίπεδο, ερμηνεύοντας την πρωταρχική συσσώρευση ως μια περιττή ιστορική εποχή.

Την ίδια στιγμή ο ουσιώδης της χαρακτήρας διατηρείται ως η συστατική προϋπόθεση του κεφαλαίου: ως διαχωρισμός. Εν ολίγοις, το επιχείρημά μου ότι η πρωταρχική συσσώρευση έχει ανασταλεί στην αληθινή συσσώρευση δεν ισοδυναμεί την πρωταρχική συσσώρευση (primitive accumulation) με την αληθινή συσσώρευση (accumulation proper) όπως ισχυρίζεται ο Zarembka. Αντιθέτως δείχνει ότι η αρχή της πρωταρχικής συσσώρευσης, που είναι ο διαχωρισμός, είναι η συστατική προϋπόθεση της συσσώρευσης και αυτή η αρχή αποτελεί την ουσία του κεφαλαίου. Η πρωταρχική συσσώρευση δεν είναι το αποτέλεσμα του κεφαλαίου αλλά η προϋπόθεση και μετά την αναστολή (aufgehoben) μετασχηματίζεται από την ιστορική προϋπόθεση σε συστατική προϋπόθεση του κεφαλαίου. Η ιστορική προϋπόθεση της πρωταρχικής συσσώρευσης την αντιστρέφει σε προϋπόθεση της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Το αποτέλεσμα της πρωταρχικής συσσώρευσης, που είναι ο διαχωρισμός της εργασίας από τα μέσα της θα πρέπει να τίθεται συνεχώς στη καπιταλιστική συσσώρευση, αποδίδοντας στον διαχωρισμό την προϋπόθεση και το αποτέλεσμα της αληθινής συσσώρευσης.

Με λίγα λόγια, το κεφάλαιο δεν μπορεί να ελευθερωθεί από τα αποτελέσματα της πρωταρχικής συσσώρευσης, διότι είναι συστατικά της μορφής του και πρέπει να ανασυστήνεται διαρκώς στην διαδικασία της αληθινής συσσώρευσης. Το κεφάλαιο πρέπει μονίμως να επιστρέφει στην αφετηρία του. Αν δεν συμβεί αυτό, η προϋπόθεση – αρχή του κεφαλαίο δηλαδή ο διαχωρισμός, δεν θα μπορεί να διατηρείται και αυτό σημαίνει ότι η καπιταλιστική συσσώρευση θα είναι κάτι για το οποίο διαβάζουμε μόνο στα βιβλία ιστορίας. Αυτό με οδηγεί σε

Ορισμένες Εννοιολογικές Αναλύσεις

Ο Zarembka επιμένει ότι η πρωταρχική συσσώρευση είναι μια συγκεκριμένη στιγμή, που ποτέ δεν επαναλαμβάνεται, και αφορά την εποχή που γεννήθηκε ο καπιταλισμός. Ο περιορισμός της πρωταρχικής συσσώρευσης σε μια χρονικά προσδιορισμένη ιστορική περίοδο μετασχηματισμού από την φεουδαρχία στον καπιταλισμό έρχεται σε αντίθεση με τον χαρακτηρισμό της ως εποχής (epoch). Μήπως δεν έχει προβληθεί το επιχείρημα ότι ο Zarembka αντιλαμβάνεται την πρωταρχική συσσώρευση ως «εποχής» αποδίδοντάς της να έχει ιστορικότητα από μόνη της; Εάν είναι όμως απλώς «ένα ιστορικό γεγονός από μόνο του» η αντιμετώπιση της πρωταρχικής συσσώρευσης ως εποχής θα σήμαινε ότι το νόημά της εσωτερικεύεται μέσα της. Τότε η ιστορία, εμφανίζεται να ακυρώνεται στο παρόν το οποίο παρουσιάζεται ως αναμφίβολης ποιότητας συστατικό στοιχείο. Είναι η ιστορία  τελικά μια αρλούμπα;

Ο Marx έγραψε ότι η πρωταρχική συσσώρευση «είναι γραμμένη στα χρονικά της ανθρωπότητας με γράμματα από αίμα και φωτιά» (Marx, 1983, p. 669). Έχουν αυτά τα γράμματα από αίμα και φωτιά σβηστεί από τον σύγχρονο κόσμο – έχουν τα χρονικά της ανθρωπότητας καθαριστεί από το αίμα και την φωτιά; Εάν ναι, πως μπορεί κανείς να κατανοήσει την κοινωνική σύσταση της «λογικής του διαχωρισμού» πανω στην οποία στηρίζεται το κεφάλαιο και την οποία πρέπει να αναπαράγει σε μια εκτεταμένη κλίμακα; Υπάρχουν λοιπόν, δυο πλευρές της πρωταρχικής συσσώρευσης στο κεφάλαιο. Από τη μια πλευρά, η πρωταρχική συσσώρευση είναι η ιστορική εποχή η οποία προηγείται του κεφαλαίου και κατά τη διάρκεια της οποίας το κεφάλαιο αναπτύσσεται. Χαρακτηρίζεται με αυτήν την έννοια από μια χρονικά συγκεκριμένη διάσταση, η οποία δείχνει την μετάβαση από την καπιταλιστική προ-ιστορία στην καπιταλιστική ιστορία. Από την άλλη πλευρά, η πρωταρχική συσσώρευση προσδιορίζεται από έναν συστηματικό χαρακτήρα, την αποκαλούμενη «λογική του διαχωρισμού». Αυτή η λογική η οποία «ξεκινάει με την πρωταρχική συσσώρευση, εμφανίζεται ως μόνιμη διαδικασία στην συσσώρευση και συγκεντροποίηση (accumulation and concentration) του κεφαλαίου και εκφράζεται τελικά από την συγκεντροποίηση (centralisation) των υφιστάμενων κεφαλαίων σε λίγα χέρια και την στέρηση πολλών άλλων από τα κεφάλαια τους (τα οποία την κατοχή έχουν αλλάξει οι διαδικασίες απαλλοτρίωσης) (Marx, 1966, p. 246).

Ο συστηματικός χαρακτήρας της πρωταρχικής συσσώρευσης είναι συστατικός. Δεν αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη χρονολογία αλλά μάλλον πρόκειται για την διαδικασία της διαρκούς επανασύστασης νέων «ξεκινημάτων» (beginnings) (cf. Bonefeld/Gunn, 1991). Ξεκινά από την αρχή της σύστασης του κεφαλαίου, την αρχή την οποία το κεφάλαιο πρέπει να αναπαράξει σε μια εκτεταμένη κλίμακα και στην οποία το κεφάλαιο πρέπει πάντα να επιστρέφει ώστε να υφίσταται ως κεφάλαιο. «Επομένως η καπιταλιστική παραγωγή, συνδεδεμένη υπό αυτή την οπτική της διαρκούς διαδικασίας, της διαδικασίας αναπαραγωγής, δεν παράγει μόνο εμπορεύματα, δεν παράγει μόνο υπεραξία, αλλά επίσης παράγει και αναπαράγει την καπιταλιστική σχέση, από την μια πλευρά τον καπιταλιστή και από την άλλη τον μισθωτό εργάτη» (Marx, 1983, p. 542). Επιπλέον, «αυτή η αδιάκοπη αναπαραγωγή, αυτή η διαιώνιση της εργασίας, είναι το σημάδι της καπιταλιστικής παραγωγής» (οπ.π., p. 536). Με λίγα λόγια η «καπιταλιστική παραγωγή ως εκ τούτου, αναπαράγει το διαχωρισμό μεταξύ εργατικής δύναμης και μέσων εργασίας»  (οπ.π., p. 541). Η συστατική προϋπόθεση του κεφαλαίου, η οποία είναι το διαζύγιο της εργασίας από τα μέσα παραγωγής, βρίσκεται στην συσσώρευση του κεφαλαίου και είναι το αποτέλεσμά της. Χρησιμοποίησα νωρίτερα τον όρο «aufgehoben» για να καταδείξω την αντιστροφή μεταξύ του ιστορικού χαρακτήρα του διαχωρισμού και του μετασχηματισμού του σε συστατική προϋπόθεση του κεφαλαίου. Η «λογική του διαχωρισμού» είναι η ιστορική προϋπόθεση του κεφαλαίου καθώς και η βάση και το αποτέλεσμα της αναπαραγωγής του. Το κεφάλαιο δεν μπορεί να απελευθερωθεί από την συστατική προϋπόθεση, πρέπει να την προϋποθέτει διαρκώς ώστε να διατηρείται ως «η μορφή που τεκμαίρεται από τις συνθήκες της εργασίας» (Marx, 1972, p. 492).

Η πρωταρχική συσσώρευση εστιάζει στη διάλυση της αρχικής (ursprüngliche) ενότητας μεταξύ των εργατών και των μέσων παραγωγής (ιστορική προϋπόθεση) και αποτελεί το περιεχόμενο του κεφαλαίου (συστατική προϋπόθεση). Ο Marx έδωσε έμφαση σε αυτό όταν ισχυρίστηκε ότι «δεν πρόκειται για την ενότητα της ζωντανής και ενεργής ανθρωπότητας με τις φυσικές και ανόργανες συνθήκες του μεταβολισμού της με την φύση και ως εκ τούτου δεν πρόκειται για την ιδιοποίηση της φύσης η οποία απαιτεί εξήγηση ή είναι το αποτέλεσμα ιστορικής διαδικασίας, αλλά ο διαχωρισμός μεταξύ αυτών των ανόργανων συνθηκών της ανθρώπινης ύπαρξης και της ζωντανής ύπαρξης, ο διαχωρισμός αυτός είναι ακριβώς τοποθετημένος μόνο στη σχέση της μισθωτής εργασίας και του κεφαλαίου (Marx, 1973, p. 489). Είναι ακριβώς έτσι τοποθετημένος επειδή η προϋπόθεση της πρωταρχικής συσσώρευσης, δηλαδή ο διαχωρισμός διακόπτεται ή ακυρώνεται ή αναστέλλεται ή διατηρείται (δηλαδή aufgehoben) στην κοινωνική συγκρότηση της καπιταλιστικής συσσώρευσης και καταδεικνύει ότι δεν είναι πια η ιστορική αφετηρία αλλά το αποτέλεσμα της συσσώρευσης, το αποτέλεσμα στο οποίο πρέπει το κεφάλαιο διαρκώς να βασίζεται ώστε να μπορεί να αναπαραχθεί. Η σχέση κεφάλαιο προϋποθέτει τον πλήρη διαχωρισμό μεταξύ των εργατών και των μέσων παραγωγής με τα οποία οι εργάτες αντιλαμβάνονται την εργασία τους.

Από τη στιγμή που η καπιταλιστική παραγωγή στέκεται από μόνη της στα πόδια της, δεν διατηρεί μόνο αυτόν τον διαχωρισμό, αλλά τον αναπαράγει σε μια διαρκώς αυξανόμενη κλίμακα (και ως εκ τούτου μόνιμη). Γι αυτό η διαδικασία που δημιουργεί την σχέση κεφάλαιο δεν μπορεί να είναι άλλη από αυτή που διαχωρίζει τον εργάτη από την κατοχή των μέσων παραγωγής, μια διαδικασία που μετασχηματίζει, από τη μια πλευρά τα κοινωνικά μέσα διαβίωσης και παραγωγής σε κεφάλαιο, και από την άλλη τους άμεσους παραγωγούς σε μισθωτούς εργάτες (εξ ου και η συστηματική έννοια της πρωταρχικής συσσώρευσης). Γι αυτό η αποκαλούμενη πρωταρχική συσσώρευση δεν είναι τίποτε άλλο από την ιστορική διαδικασία του διαζυγίου των παραγωγών από τα μέσα παραγωγής (πρωταρχική συσσώρευση ως χρονικά προσδιορισμένη). Εμφανίζεται ως «πρωταρχική» (primitive) ["ursprünglich"], επειδή αποτελεί την προ-ιστορία του κεφαλαίου και σχηματοποιεί [bildet] τους τρόπους παραγωγή (συστατική προϋπόθεση) (Marx, 1983, p. 668; adapted from the German original: Marx, 1979, p. 742).

Εν ολίγοις, η καπιταλιστική συσσώρευση απλώς παρουσιάζεται ως διαρκής διαδικασία, αυτό που στην πρωταρχική συσσώρευση εμφανίζονταν ως διακριτή ιστορική διαδικασία, ως η διαδικασία ανάδυσης του κεφαλαίου, και ακολουθώντας την ακριβή αναφορά του Zarembka «ως μια μετάβαση από τον ένα τρόπο παραγωγής στον άλλο» (Marx, 1972, p. 272). Πέρα από αυτή τη προσθήκη, το χωρίο εξακολουθεί να λέει ότι η συσσώρευση απλώς παρουσιάζεται ως διαρκής διαδικασία αυτού που στην πρωταρχική συσσώρευση εμφανίζονται ως διακριτή ιστορική διαδικασία, το αποτέλεσμά της μορφοποιεί την ιστορική βάση του κεφαλαίου, είναι aufgehoben στην μορφή του κεφαλαίου και σχηματοποιεί το περιεχόμενο του κεφαλαίου. Και τελικά, η καθολική μείωση όλων των συγκεκριμένων ανθρώπινων κοινωνικών πρακτικών σε μια αφηρημένη μορφή εργασίας, από το πεδίο μάχης στο εργαστήριο κλωνοποιησης, είναι πράγματι χαρακτηριστικό της μορφής κοινωνικών σχέσεων που βασίζονται στο διαχωρισμό της εργασίας από τα μέσα της. «Ο διαχωρισμός της εργασίας από το προϊόν της, από την υποκείμενη εργατική δύναμη από τις αντικειμενικές συνθήκες εργασίας, ήταν για αυτό στην πραγματικότητα η πραγματική βάση και το σημείο εκκίνησης της καπιταλιστικής παραγωγής. Αλλά αυτό που στην αρχή ήταν το σημείο εκκίνησης, έγινε από την απλή συνέχεια της διαδικασίας, από την απλή αναπαραγωγή, το ιδιόμορφο αποτέλεσμα, το οποίο διαρκώς ανανεώνεται και διαιωνίζεται στην καπιταλιστική παραγωγή» (Marx, 1983, p. 535). Επιπλέον, «μπορεί να αποκαλείται πρωταρχική συσσώρευση, επειδή είναι η ιστορική βάση, αντί για το ιστορικό αποτέλεσμα της εξειδικευμένης καπιταλιστικής παραγωγής… μορφοποιεί το σημείο εκκίνησης. Αλλά όλες οι μέθοδοι για αύξηση της κοινωνικής παραγωγικής δύναμης της εργασίας που αναπτύχθηκαν σε αυτή τη βάση, είναι την ίδια στιγμή μέθοδοι για την αύξηση της υπεραξίας ή της υπερπαραγωγής, η οποία με την σειρά της είναι το διαμορφωτικό στοιχείο της συσσώρευσης Marx, 1983, p. 585).  Η συστηματική δύναμη της πρωταρχικής συσσώρευσης είναι όντως βαριά σαν εφιάλτης στο μυαλό των ανθρώπων.

Η βία του ξεκινήματος του κεφαλαίου αποτελεί το διαμορφωτικό στοιχείο των «πολιτισμένων μορφών» της ισότητας και ελευθερίας (equality, liberty, freedom, and utility) Αυτές οι μορφές αποκρύπτουν το πραγματικό περιεχόμενο της «ισότητας» ως ισότητας στην ανισότητα της ιδιοκτησίας. Αποτελούν τις συστατικές μορφές της αρχικής βίας – της βίας ως κανονικότητας του πολιτισμού (cf. Benjamin, 1965).

Η ρήση της Luxemburg «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» αναγνωρίζει ότι οι «πολιτισμένες μορφές» της καπιταλιστικής συσσώρευσης έχουν ένα απειλητικό δυσοίωνο περιεχόμενο. Η βαρβαρότητα δεν είναι ένας παραλογισμός του καπιταλισμού. Αντιθέτως, η βία από την έναρξή της αναστέλλεται στην συστατική της μορφή. Όπως η πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου, το Auschwitz έχει γραφτεί στα χρονικά της ανθρώπινης ιστορίας. Η διαφορά μεταξύ πρωταρχικής συσσώρευσης και του Auschwitz δεν πρέπει να παραληφθεί. Η πρωταρχική συσσώρευση έχει γραφτεί στα χρονικά της ανθρώπινης ιστορίας με αίμα και δάκρυα. Το Auschwitz έχει γραφτεί στα χρονικά της ανθρώπινης ιστορίας με εκβιομηχανισμένη σφαγή. Η διαφορά, συμφωνώντας με τον Zarembka, δεν πρέπει να παραλειφθεί. Αυτό δε σημαίνει βέβαια, ότι η σύνδεσή της πρέπει να απορριφθεί. Η βαρβαρότητα ισοδυναμεί σε μια μορφή πρωταρχικής συσσώρευσης εντός των εγκαθιδρυμένων σχέσεων του κεφαλαίου. Το κεφάλαιο, εν συντομία, δεν μπορεί να αφήσει τα θεμέλιά του. Αυτό είναι δυνατό μόνο για την εργασία. Αυτό με οδηγεί στο

 

Υστερόγραφο

Η κριτική του Marx στην πολιτική οικονομία είναι κάτι περισσότερο από μια επεξήγηση της συσσώρευσης του κεφαλαίου και της βίας του διαχωρισμού που αυτή επίσης συνεπάγεται, είναι επίσης και αυτό είναι το σημαντικότερο, μια κριτική στο φετιχισμό του κεφαλαίου ως αυτοσυστατικό στοιχείο. Όπως κάνει ξεκάθαρο η κριτική του Marx, o φετιχισμός έχει πραγματική υπόσταση. Οι «σχέσεις που συνδέουν την εργασία ενός ατόμου με αυτή των υπολοίπων εμφανίζονται, όχι ως άμεσες κοινωνικές σχέσεις ανάμεσα σε άτομα στους χώρους εργασίας, αλλά ως αυτό που πραγματικά είναι, υλικές σχέσεις μεταξύ ατόμων και κοινωνικές σχέσεις μεταξύ πραγμάτων» (Marx, 1983, p. 78). Η κριτική του φετιχισμού δεν αμφισβητεί την πραγματικότητα του φετιχισμού. Καταδεικνύει την κοινωνική της συγκρότηση και αυτό φέρνει στο προσκήνιο την κοινωνική συγκρότηση της ανθρώπινης ύπαρξης όπου τα προϊόντα της κοινωνικής εργασίας εμφανίζονται να έχουν εξουσία, αντί να ελέγχονται από τους ανθρώπους [Mensch] (cf. Marx, 1983, p. 85). Η χειραφέτηση του ανθρώπου σημαίνει ότι η «κυριαρχία του κεφαλαίου επί του ανθρώπου» πρέπει να καταργηθεί έτσι ώστε η κοινωνική αναπαραγωγή των ανθρώπων «να ελέγχεται από τους ίδιους»   (cf. Marx, 1983, p. 85). Αυτό ωστόσο, σημαίνει ότι η συστατική προϋπόθεση του κεφαλαίου, που είναι ο διαχωρισμός ο οποίος εμφανίζεται στην πρωταρχική συσσώρευση ως διακριτή ιστορική διαδικασία, θα έχει ξεπεραστεί.

Ο αντίθετος όρος για την απαλλοτρίωση (expropriation) δεν είναι η απο-απαλλοτρίωση (re-appropriation). Ο αντίθετος όρος είναι η πραγμάτωση (realisation - Verwirklichung). Η προϋπόθεση της πραγμάτωσης είναι ο μετασχηματισμός των μέσων παραγωγής σε μέσα χειραφέτησης. «Η χειραφέτηση είναι η αποκατάσταση του ανθρώπινου κόσμου και των ανθρώπινων σχέσεων στον κάθε άνθρωπο [Mensch]» (Marx). Η πρακτική επίλυση σημαίνει ότι πρέπει να καταργηθεί η συστατική προϋπόθεση του κεφαλαίου με σκοπό να δημιουργηθεί ο κομμουνισμός όχι ως ανταγωνιστής αλλά ως πραγματική εναλλακτική στον καπιταλισμό.

Βιβλιογραφία

Adorno, T. (1975), 'šber Statik und Dynamik als soziologische Kategorien', in ibid.,

Gesellschaftstheorie und Kulturkritik, Suhrkamp, Frankfurt.

Backhaus, H.G. (1992), 'Between Philosophy and Science: Marxian Social Economy as

Critical Theory', in Bonefeld, W., Gunn, R., and K. Psychopedis (eds.) Open Marxism,

vol. I, Pluto, London.

Benjamin, W. (1965), Zur Kritik der Gewalt und andere Aufs„tze, Suhrkamp, Frankfurt.

Bonefeld, W. and R. Gunn (1991) 'La constitution et sa signification: R‚flexions sur

l'‚pist‚mologie, la forme et la pratique sociale', Futur ant‚rieur, no. 8.

Dyer-Witheford, N. (1999), Cyper-Marx, University of Illinois Press, Chicago.

Godelier, M. (2000), 'The Disappearance of the "Socialist System": Failure or

Confirmation of Marx's View on the Transition from One Form of Production and

Society to Another?', in Bonefeld, W. and K. Psychopedis (eds.) The Politics of Change,

Palgrave, London.

Marx, K. (1966), Capital, vol. III, Lawrence & Wishart, London.

Marx, K. (1972), Theories of Surplus Value, Part III, Lawrence & Wishart, London.

Marx, K. (1973), Grundrisse, Penguin, London.

Marx, K. (1979), Das Kapital, vol. I, MEW 23, Dietz, Berlin.

Marx, K. (1983), Capital, vol. I, Lawrence & Wishart, London.

Negri, A. (1991), Marx Beyond Marx, Autonomia, New York.

Negt, O. and A. Kluge (1981), Geschichte und Eigensinn, Verlag 2001, Frankfurt.

Zarembka, P. (2002), 'Primitive Accumulation in Marxism, Historical or Trans-historical

Separation from the Means of Production', The Commoner, March.

 


ενότητες

τελευταίες μεταφράσεις

προς μετάφραση

Τα κείμενα με το προς μετάφραση είναι σε διαδικασία μετάφρασης